Tỉnh Vĩnh Phúc có diện tích tự nhiên 1.235,87 km2, phía Bắc giáp tỉnh Tuyên Quang và Thái Nguyên, phía Tây giáp tỉnh Phú Thọ, phía Nam giáp Hà Nội, phía Đông giáp 2 huyện Sóc Sơn và Đông Anh - Hà Nội, dân số 1.151.154 người (theo kết quả điều tra dân số và nhà ở năm 2019), có 41 dân tộc anh, em sinh sống trên địa bàn tỉnh trong đó chủ yếu là các dân tộc: Kinh, Sán Dìu, Nùng, Dao, Cao Lan, Mường. Tỉnh có 9 đơn vị hành chính: 2 thành phố (Vĩnh Yên, Phúc Yên) và 7 huyện (Tam Dương, Tam Đảo, Yên Lạc, Vĩnh Tường, Lập Thạch, Sông Lô, Bình Xuyên); 136 xã, phường, thị trấn.

Trải qua thời gian, trên mảnh đất quê hương Vĩnh Phúc anh hùng đã lắng đọng biết bao di sản văn hóa, cả văn hóa phi vật thể và văn hóa hữu thể; văn hóa truyền thống đan xen với những công trình văn hóa hiện đại, tạo cho Vĩnh Phúc mang đúng nghĩa là một vùng quê Văn hiến.

Văn hóa truyền thống

Ngay từ đầu thời kỳ tự chủ cũng như qua các thời kỳ lịch sử của dân tộc, Vĩnh Phúc luôn được xác định là vị trí địa lý quan trọng của đất nước. Vị trí địa lý và điều kiện giao thông thuận lợi đó tạo lợi thế cho Vĩnh Phúc trong phát triển kinh tế, giao lưu văn hóa với các tỉnh trong vùng và cả nước, đặc biệt là với Thăng Long - Đông Đô - Hà Nội. Trong suốt tiến trình lịch sử, các thế hệ người Vĩnh Phúc đã tận dụng những thế mạnh đó, xây dựng vun đắp nên truyền thống của quê hương, khẳng định vị thế “địa linh nhân kiệt” và hình thành bền vững một vùng văn hiến với những sắc thái riêng – văn hiến Xứ Đoài.

Lịch sử hình thành mảnh đất Vĩnh Phúc giàu đẹp ngày nay là lịch sử đấu tranh, khai phá vùng đất nằm ở đỉnh tam giác châu thổ sông Hồng, vùng đất chuyển tiếp nối liền miền núi và miền đồng bằng Bắc Bộ. Thế hệ nọ nối tiếp thế hệ kia, với biết bao nhiêu mồ hôi, xương máu đã đổ xuống để chống xói mòn/ xói lở miền đồi trọc, đắp đê trong, đê ngoài, đê bao, đê bối ngăn nước lũ Sông Hồng, Sông Lô, sông Phó Đáy, sông Cà Lồ,…vào mùa mưa, chống hạn vào mùa nắng. Cùng với thời gian, sự đoàn kết, tinh thần dũng cảm và đức tính cần cù, chịu khó của bao thế hệ người Vĩnh Phúc đã biến vùng đất đồi gò, sông suối đan xen thành những đồi nương trồng chè, trồng sắn và nhiều hoa mầu khác; biến những vùng trũng hạ lưu những con sông thành những cánh đồng mênh mông bát ngát của các huyện Vĩnh Tường, Yên Lạc đã mang lại cuộc sống ấm no cho nhân dân.

Bên cạnh nghề nông, người Vĩnh Phúc còn rất khéo tay, làm nên những công cụ lao động, vật dụng hàng ngày, theo năm tháng, đã hình thành nên những làng nghề thủ công nổi tiếng, như: Làng gốm Hương Canh; các làng mộc Hợp Lễ, Yên Lan, Thanh Lãng, Văn Hà, Bích Chu, Thủ Độ, Vĩnh Đoài, Lũng Hạ, Vĩnh Trung; các làng mây tre đan Triệu Xá, Xuân Lan, Cao Phong,…; làng nuôi rắn Vĩnh Sơn; làng đá Hải Lựu; làng chế biến tơ lụa Tảo Phú; làng bún bánh truyền thống Hòa Loan;…Vĩnh Phúc cũng là địa phương có nhiều sản phẩm nông nghiệp, các món ăn đặc sản, như: dứa Hướng Đạo, gạo Long Trì, rau Ngô Đạo, gạo Cốc Lương,…

Không chỉ cần cù, sáng tạo trong lao động sản xuất, người dân Vĩnh Phúc còn anh dũng, bất khuất chiến đấu chống lại các kẻ thù xâm lược để bảo vệ quê hương, đất nước, giữ gìn những thành quả lao động của mình. Đó là giá trị và phẩm chất văn hóa tiêu biểu nhất của người Vĩnh Phúc.

Lễ hội truyền thống trong các làng quê của Vĩnh Phúc cũng vô cùng phong phú. Theo thống kê, đến nay, trên đất Vĩnh Phúc có 107 lễ hội truyền thống. Các lễ hội, được tổ chức thường niên, nhiều lễ hội truyền thống đã được khôi phụ đáp ứng nhu cầu văn hóa tín ngưỡng tâm linh của nhân nhân trong và ngoài tỉnh. Trong các lễ hội còn giữ được nhiều trò chơi phản ánh tín ngưỡng cổ xưa của cư dân nông nghiệp trồng lúa nước. Đặc biệt, Vĩnh Phúc có 5 di sản văn hóa phi vật thể tiêu biểu được công nhận. Trong đó: 01 di sản được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện cho nhân loại (kéo song Hương Canh), 05 di sản được đưa vào danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia (ca trù, kéo song Hương Canh, hát soọng cô của người Sán Dìu, lễ hội rước nước đền Ngự Dội, hát trống quân Đức Bác, tín ngưỡng thờ Mẫu Tây Thiên). Đây là những giá trị văn hóa vật thể, phi vật thể có ý nghĩa quan trọng, phản ánh sinh động lịch sử dựng nước và giữ nước của các thế hệ người Vĩnh Phúc.

Trong kho tàng di sản văn hoá phi vật thể của Vĩnh Phúc còn có các loại hình như: phong tục, tập quán, tri thức dân gian, trò chơi dân gian, văn bia, tài liệu Hán Nôm, huyền tích, ca dao, tục ngữ, truyện kể…vô cùng phong phú. Ngoài kho tàng di sản văn hóa dân gian của người Kinh, các dân tộc thiểu số ở Vĩnh Phúc mỗi dân tộc có một di sản văn hóa riêng, rất đặc sắc; có thể kể đến: hát Sình ca của người Cao Lan, hát Soọng cọ của người Sán Dìu, trang phục truyền thống của người Sán Dìu,.…

Bên cạnh kho tàng văn hóa phi vật thể thì kho tàng văn hóa hữu thể trên mảnh đất Vĩnh Phúc cũng rất đa dạng, phong phú và rất có giá trị. Vào hậu kỳ thời đồ đá mới cách nay khoảng trên dưới 4.000 năm, tổ tiên chúng ta đã tụ cư và khai phá vùng đất Vĩnh Phúc. Những di vật về thời kỳ ấy đã được tìm thấy trên đất Vĩnh Phúc, ở hơn 20 địa điểm, di chỉ được phát hiện, thám sát, khai quật và nghiên cứu, thuộc các giai đoạn văn hóa khảo cổ: hậu kỳ đá cũ, Phùng Nguyên, Đồng Đậu, Gò Mun, Đông Sơn và nhiều di chỉ, địa điểm, dấu tích ở thời kỳ sau Công nguyên cho đến thế kỷ thứ X. Trong đó phổ biến hơn cả là các di chỉ thuộc thời giai đoạn Kim khí, thời kỳ hình thành nhà nước sơ khai, thuộc giai đoạn từ Phùng Nguyên đến Đông Sơn, tập trung ở các di chỉ lớn, phạm vi phân bố rộng, tầng văn hóa dày, hiện vật phong phú và có những đặc điểm khá rõ nét để nhận biết. Đó là các di chỉ: Di chỉ cư trú Gò Hội (xã Hải Lựu, Sông Lô), di chỉ cư trú, mộ táng và khu lò gốm Lũng Hòa (Vĩnh Tường)... Tiêu biểu nhất là Di tích khảo cổ Đồng Đậu, diện tích 6,5ha, phạm vi phân bố tầng văn hóa khoảng 4ha, tầng văn hóa dày 3,4m-4,0m, bao gồm 4 giai đoạn văn hóa khảo cổ liên tiếp từ Phùng Nguyên - Đồng Đậu - Gò Mun - Đông Sơn không có thời kỳ giãn cách. Từ khi phát hiện năm 1962 đến nay đã trải qua 7 lần khai quật, kết quả khẳng định đây là một di chỉ cư trú mộ táng của người Việt cổ đã định cư với thời gian dài tới hàng nghìn năm. Đồng Đậu được xếp vào loại di tích đặc biệt quan trọng của tỉnh.

So với một số tỉnh Đồng bằng sông Hồng, Vĩnh Phúc là tỉnh có số lượng di tích khá lớn. Theo số liệu thống kê, tính đến nay, toàn tỉnh có 1303 di tích. Trong đó có 3 di tích quốc gia đặc biệt (Tháp Bình Sơn, Đình Thổ Tang, Di tích lịch sử và danh lam thắng cảnh Tây Thiên-Tam Đảo); 01 bảo vật quốc gia (tháp gốm men chùa Trò); 65 di tích cấp Quốc gia; 430 di tích cấp tỉnh.