Trong một số bài thơ chữ Hán của Trần Nhân Tông để lại có hai bài viết về Thiên Trường, mảnh đất "phát nghiệp đế vương " của nhà Trần: “Hạnh Thiên Trường hành cung " và "Thiên Trường vãn vọng".

Thiên Trường là một trong 12 lộ thời Trần, thuộc Sơn Nam; nay thuộc ngo thành Nam Định. Thiên Trường vốn là Thái ấp của vua chúa nhà Trần, ở đây xưa không có nhiều cung điện nguy nga tráng lệ.

"Thiên Trường vãn vọng" được viết theo thể thơ thất ngôn tứ tuyệt Đường luật (luật trắc, vần bằng). Bài thơ gợi tả cảnh xóm thôn, đồng quê vùng Thiên Trường qua cái nhìn và cảm xúc của Trần Nhân Tông, cảm xúc lắng đọng, cái nhìn man mác, bâng khuâng ôm trùm cảnh vật:

"Thôn hậu, thôn tiền, đạm tự yên,
Bán vô, bán hữu, tịch dương biên.
Mục đồng địch lí ngưu quy tận,
Bạch lộ song song phi hạ điền "
Hơn 60 năm về trước, cụ Ngô Tất Tố đã dịch rất hay bài thơ này.

Hai câu thơ đầu gợi tả cảnh làng quê vùng Thiên Trường trong ánh chiều tàn. Bốn chữ "thôn Hậu thôn tiền " và "bán vô bán hữu" liên kết đôi, tạo nên sự cân xứng hài hòa về ngôn ngữ đã gợi lên cảnh xóm thôn nối tiếp gần xa, đông đúc, trù phú. Trong bóng chiều nhạt nhòa, xóm thôn "trước xóm sau thôn" phủ mờ khói như càng trở nên mơ màng, mênh mang. Khói của sương chiều. Khói lam chiều vấn vương, nhẹ bay trên những mái nhà gianh sau lũy tre làng.

Chỉ bằng 3 nét vẽ rất chọn lọc, lối tả ít mà gợi nhiều của thi pháp cổ, thi sĩ đã làm hiện lên một không gian nghệ thuật về cảnh sắc làng quê một buổi chiều tàn phủ mờ sương khói và ánh tà dương nơi yên bình, êm đềm, nên thơ. Nét vẽ thanh nhẹ. Cảnh vật bao la, tĩnh lặng. Ngoại cảnh và tâm cảnh đồng hiện. Tưởng như thi sĩ đang thả hổn mình vào cảnh vật, lặng ngắm thôn xóm quê hương gần xa không chán. So sánh "đạm tự yên " (mờ nhạt như không là một hình tượng đầy thi vị. Cả một hồn quê man mác gợi cảm):

"Thôn hậu thôn tiền đạm tự yên,
Bán vô, bán hữu tịch dương biên
(Trước xóm sau thôn tựa khói lồng,
Bóng chiêu man mác có dường không).

Hai câu cuối là cảnh sắc đồng quê rất dân dã, bình dị, thân thuộc mà đáng yêu. Trên những nẻo đường quê, đàn trâu nối đuôi nhau về thôn. Có âm thanh tiếng sáo mục đồng cất lên, âm thanh réo rắt, hồn nhiên, thanh bình của làng quê ta xưa nay. Có từng đôi, từng đôi cò trắng bay liệng, nối tiếp nhau hạ xuống đồng. Nhà thơ không nói đến màu xanh và hương lúa mà người đọc vẫn cảm nhận được. Ngôn ngữ thơ, hình tượng thơ đầy gợi thanh và màu sắc, thanh tao và dào dạt sức sống. Bút pháp điểm nhãn, lấy động để tả tĩnh của tác giả được thể hiện một cách nhiều ấn tượng về bức tranh đồng quê này:

"Mục đồng địch lí ngưu quy tận"
Bạch lộ song song phi hạ điền
 (Mục đồng sáo vẳng trâu về hết
 Cò trắng từng đôi liệng xuống đồng).

Tình quê và hồn quê chan hòa, dào dạt. Thiên Trường thuở ấy, đường sá rầm rập ngựa xe, có biết bao cung điện của vua chúa, tôn thất nhà Trần, nhưng Trần Nhân rông không nói đến lầu son gác tía, bệ ngọc ngai vàng tráng lệ nguy nga, mà chỉ nói đến cảnh sắc thiên nhiên, cảnh vật đồng quê. Điều đó cho thấy tâm hồn thi sĩ giàu tình yêu thiên nhiên, yêu quê hương đất nước. Tính bình dị, dân dã, hồn nhiên là cốt cách, là hồn thơ của ông vua anh hùng - thi sĩ này. Cảm nhận ấy càng rõ khi ta đọc bài thơ "Hạnh Thiên Trường hành cung" (Ngự chơi hành cung Thiên Trường):

" Cảnh thanh u, vật cũng thanh u,
Mười mấy châu tiên ấy một châu.
Trăm tiếng đàn chim, dàn nhạc hát,
Nghìn hàng đám quýt, đám quân hầu.
Trăng vô sự chiếu người vô sự,
Nước có thu lồng Trời có thu.
Vừa bốn bể trong, vừa bụi lặng,
Độ xưa so với độ này thua"

Cảnh buổi chiều được nói đến trong bài ''Hạnh Thiên Trường hành cung" là cảnh chiều thu, đó là điều ai cũng rõ. Trong bài "Thiên Trường vãn vọng" là cảnh chiều xuân hay chiều thu? Rất khó xác định. Ta chỉ cảm nhận được đó là một buổi chiều êm đềm, xóm thôn phủ mờ sương khói tà dương. Không gian nghệ thuật và tâm trạng nghệ thuật đồng hiện cho ta khẳng định: Trần Nhân Tông viết "Thiên Trường vãn vọng" sau năm 1288, khi giặc Nguyên - Mông đã bị nhân dân ta đánh bại, nước Đại Việt thanh bình, yên vui.

Bài tứ tuyệt "Thiên Trường vãn vọng" là một bức tranh quê đậm nhạt, mờ sáng, rất đẹp và tràn đầy sức sống. Một bút pháp nghệ thuật cổ điển tài hoa. Một tâm hồn thanh cao, yêu đời. Tình yêu thiên nhiên, yêu đồng quê xứ sở đã được thể hiện bằng một số hình tượng đậm đà, ấm áp qua những nét vẽ tinh tế, gợi hình, gợi cảm, giàu liên tưởng. Kì diệu thay, bài thơ đã vượt qua một hành trình trên bảy trăm năm, đọc lên, nó vẫn cho ta nhiều thú vị. Ta vẫn cảm thấy cánh cò trắng được nói đến trong bài thơ vẫn còn bay trong ráng chiều đồng quê, và còn chấp chới trong hồn ta. Thơ đích thực là thế!

   Trước mắt, bức tranh quê hương trong bài thơ "Thiên Trường Vãn Vọng" của Trần Nhân Tông mở ra như là một lụa cổ kính, đưa ta đến với xóm thôn sau, nơi những bước chân mềm mại nhẹ nhàng giữa không khí ấm áp của khói mờ, tạo nên một tuyệt tác thơ mộng về cuộc sống nông thôn.  

   Ngó lên bầu trời, bóng chiều bảng lảng đôi bờ như là những đường nét tinh tế trong bức tranh tự nhiên, với ánh sáng và màu sắc chuyển động mềm mại. Chiều tà bên bờ sông, khiến cho không gian trở nên huyền bí, làm say đắm lòng người với vẻ đẹp thiên nhiên tinh khôi.

   Nơi đây, liệng đồng cò đáp song song, hình ảnh những đường cỏ xanh mát như là những sợi lụa tơ lụa, làm cho cảnh quan thêm phần sinh động và tươi mới. Chiều quê với tiếng sáo vẳng lên như là âm nhạc trầm bổng, kết hợp với hình ảnh mục đồng lùa trâu, tạo nên một bức tranh đầy nghệ thuật, đong đầy tình cảm nông dân, là những người lao động chân chất, gắn bó mật thiết với đất đai.

   Bức tranh nhẹ nhàng nhưng đầy tưởng tượng này chìm đắm trong không khí bình yên của làng quê, với liệng đồng cò và tiếng sáo vọng lên, tạo nên một không gian trữ tình và ấm cúng.
   "Hạnh Thiên Trường hành cung" là một tác phẩm khác của Trần Nhân Tông, mô tả cảnh vật tráng lệ và trang nghiêm của Thiên Trường khi vua cùng đế quốc hành cung. Với hình ảnh mười mấy châu tiên, tiếng đàn chim, dàn nhạc, đám quýt và đám quân hầu, tác giả khắc họa một không gian tráng lệ và trang trọng.

   Những bài thơ này không chỉ là những tác phẩm văn học, mà còn là những cảm nhận sâu sắc về quê hương, về cuộc sống nông dân và về những giá trị tinh thần. Trần Nhân Tông đã lựa chọn ngôn ngữ và hình tượng tinh tế để truyền đạt những cảm xúc và tưởng tượng của mình về Thiên Trường và đất nước. Những bức tranh văn học này không chỉ là những câu chuyện của một triều đại lịch sử, mà còn là những tác phẩm nghệ thuật trường tồn với thời gian, nói lên lòng yêu nước và tình thân quê hương.

   Từng chi tiết trong bài thơ chợt lóe lên như những đám sáng nhỏ, từ khói lạ mắt đến liệng đồng cò, từ tiếng sáo vọng lên đến hình ảnh mục đồng lùa trâu, tất cả hòa quyện tạo nên một tác phẩm hùng vĩ của tâm hồn nghệ sĩ. Bức tranh Thiên Trường trong tâm trí của Trần Nhân Tông không chỉ là cảnh vật hữu hình mà còn là biểu tượng của tình yêu quê hương và tư duy cao thượng về cuộc sống. Tiếng sáo không chỉ là tiếng nhạc, mà còn là ngôn ngữ của tâm hồn nông dân, là cách họ diễn đạt niềm vui, nỗi buồn, và tình yêu thương với quê hương. Bài thơ là một cuộc hành trình tinh thần, mở cửa sổ của tâm trí để chúng ta có thể ngắm nhìn và cảm nhận sự thanh bình, yên bình của quê hương Việt Nam, và tìm thấy đẹp đẽ trong cuộc sống đơn giản nhưng chất phác của người nông dân.

  Những bài thơ chữ Hán của Trần Nhân Tông, đặc biệt là "Hạnh Thiên Trường hành cung" và "Thiên Trường vãn vọng", không chỉ là những tác phẩm văn học lịch sử, mà còn là những bức tranh nghệ thuật tinh tế về quê hương, cuộc sống nông dân, và tâm hồn của một nhà vua - thi sĩ. 
   Trong "Thiên Trường vãn vọng", Trần Nhân Tông đã khéo léo sử dụng thể thơ thất ngôn tứ tuyệt để mô tả không gian làng quê, hòa mình vào cảnh đẹp buổi chiều thanh bình và gần gũi. Từ liệng đồng cò đến tiếng sáo vọng lên, ông đã tạo ra một không khí trữ tình, dễ chạm đến trái tim người đọc. Sự chọn lọc từ ngôn ngữ đến hình ảnh tạo nên một bức tranh sống động và dễ gần, thể hiện tình cảm sâu sắc với quê hương.
   Với "Hạnh Thiên Trường hành cung", Trần Nhân Tông sử dụng hình ảnh tráng lệ, như một bức tranh hoàng gia, để miêu tả cảnh vật khi vua cùng đế quốc hành cung tại Thiên Trường. Thông qua những đám quýt, đàn nhạc, và hàng nghìn quân hầu, ông đã tái hiện một không gian trang nghiêm, lộng lẫy của quyền lực và vẻ đẹp của Thiên Trường trong tâm trí người đọc.
   Nghệ thuật của Trần Nhân Tông không chỉ là việc diễn đạt một cách mô tả chân thực, mà còn là sự kết hợp tinh tế giữa ngôn ngữ và tâm hồn. Ông đã chọn lọc những chi tiết nhỏ để tạo nên một bức tranh toàn cảnh về quê hương, từ cảnh đẹp tĩnh lặng của làng quê đến vẻ trang nghiêm của cung đình.
   Tính nhân văn và tình cảm với cuộc sống nông dân, tình yêu thương quê hương, tất cả đã được Trần Nhân Tông chuyển tải một cách tinh tế qua nghệ thuật thơ ca. Những bài thơ này không chỉ là di sản lịch sử mà còn là những tác phẩm nghệ thuật với giá trị văn hóa sâu sắc.
    "Hạnh Thiên Trường hành cung" đưa ta đến với một không gian tráng lệ, tươi mới, nơi mà tiếng đàn chim hòa mình trong dàn nhạc. Những hình ảnh này như là những giai điệu êm đềm, khiến cho bức tranh nông thôn trở nên ấm áp và gần gũi. Bài thơ không chỉ là một tác phẩm văn học, mà còn là một hành trình tâm hồn đưa người đọc quay về với vẻ đẹp bình dị, tinh tế và thanh tao của cuộc sống nông dân Việt Nam.