“Nhật kí trong tù” của Hồ Chí Minh được kết hợp từ hai yếu tố ”trữ tình” và “hiện thực”,”Lai Tân” là một trong những bài thơ thể hiện rõ những yếu tố đó. Nó là .một thành công của Bác trong việc kết hợp bút pháp tả thực và trào phúng vẽ nên bức tranh thời sự về chế độ xã hội Tưởng Giới Thạch.

Với tư cách là người thư ký trung thành của thời đại, Bác đã ghi lại một cách khách quan những cảnh:

“Giam phòng ban trưởng thiên thiên đổ
Cảnh trưởng tham thôn giải phạm tiền
Huyện trưởng thiêu đăng biện công sự”

Khác với Tú Xương trong hoàn cảnh tự do nên có “thể thẳng tay đập vào mặt bọn thống trị những cái tát giáng trời:

“Ở phố Hàng Song thật lắm - quan
Thành thì đen kịt, Đốc thì lang
Chồng chung vợ chạ kìa cô Bố
Dậu lạy quan xin nọ chú Hàn”

Hồ Chí Minh chỉ có thể mỉa mai, châm biếm sâu cay bọn thống trị bằng ngòi bút trong hoàn cảnh tù đày, gông xiềng. Từ cái mặt bên ngoài đến tận cùng những hống hách bên trong của bộ máy thống trị Trung Hoa quốc dân đảng đã chứa đầy những mâu thuẫn. Tác giả “Lai Tân” đưa ra ba gương mặt điển hình của bộ máy chính quyền Tưởng Giới Thạch đó là: “Ban trưởng”,”cảnh trưởng”, “huyện trưởng cái chức “trưởng’ của họ khá oai vệ, đầy uy lực, những việc làm của họ đầy khuất tất, bất chính. Khuôn khổ bài thơ rất ngắn gọn nhưng lại được đặt liên tiếp ba chừ “trường” trong ba câu thơ đầu là sự “cố tình” dùng phép lặp của Bác trong việc dựng lên những chân dung tiêu biểu của giai cấp thống trị. Ba câu thơ – mồi câu là một bức tranh sống động mang tính thời sự nóng hổi, chân thật đến từng cõi tiết được vẽ bằng nét bút bình thản, lạnh lùng Bức thứ nhất bày ra trước mắt mọi người là hình ảnh một “ban trưởng nhà lao chuyên đánh bạc”. Bức thứ hai là hình ảnh “cảnh trưởng tham lam ăn tiền phạm nhãn bị giải”.

Cả ban trưởng và cảnh trưởng đều là những công cụ thi hành pháp luật rất đắc lực của cái xã hội đầy rẫy những bỉ lậu, xấu xa. Chúng khoác trên mình chiếc áo “công lý’ để làm những việc “bất công ly’ một cách thường xuyên hết ngày này đến ngày khác. Chức “trưởng” của chúng đã có, sự phạm pháp của chúng còn lớn hơn ngàn vạn lần. Tiếng cười trào lộng bật lên từ nghịch cảnh đó. Thoạt tiên, mới nhắc đến “ban trưởng”, “cảnh trưởng” thiết tưởng đó là những người cầm cân mẫu mực chắc hẳn phải công minh, trong sạch nhưng ta thực sự bất ngờ khi biết chúng chẳng qua là những con mọt dân, gây rối, bắt bớ dân để mà tham nhũng, cờ bạc.

Chúng mượn cái danh để tự đặt ra cho mình cái quyền thích làm gì thì làm. Đất Lai Tân có ban trưởng, cảnh trưởng tưởng chừng cuộc sống bình yên nhưng trớ trêu thay trật tự an ninh không được đảm bảo, những vi phạm pháp luật vẫn diễn ra đầy rẫy mà những kẻ đứng đầu bộ máy thống trị ở Lai Tân cũng chính là những kẻ cầm đầu những chuyện phạm pháp đó. Nực cười thay, nhà tù là nơi giam giữ những kẻ phạm tội vậy mà lại chính là nơi để tội phạm cổ thể thịnh hành rộng rãi nhất, tiêu biểu hơn cả, nhiều hơn cả vẫn là tội phạm cờ bạc mà chính giai cấp thống trị nhà lao cũng là những “đỗ phạm’. Cái nghịch cảnh “đánh bạc ở ngoài quan bắt tội, trong tù được đánh bạc công khai” là hiện thực thôi nát của nhà tù Tưởng Giới Thạch không thể phủ nhận được.

Cấp dưới sông và hành động bê tha, tàn ác như thế, vậy mà cấp trên – huyện trưởng – vẫn đêm đêm “chong đèn lo công việc”. Mức độ mỉa mai, châm biếm của tác giả tăng dần. Kích thước của những bức tranh về sau to hơn, rộng hơn bức trước. Từ chân dung một ban trưởng trông coi một phạm vi nhà tù nhỏ hẹp tới một cảnh trưởng cai quản một địa phận lớn hơn đến một huyện trưởng cai trị một vùng rộng lớn và bao quát cả quyền của ban trưởng cảnh trưởng. Bức tranh thứ ba mở ra hình ảnh “Huyện trưởng thiêu đăng biện công sự’ vẻ ngoài tưởng mẫu cách, sát sao với “công việc” nhưng thực ra lại là một kẻ quan liêu, vô trách nhiệm, không biết tay chân, cấp dưới làm những gì, phạm pháp những gì. Câu thơ phạm luật “nhị tứ lục phân minh” ở một chữ “công”.

Bao mỉa mai, đả kích sâu cay dồn nén vào một chữ “công” đó. Huyện trưởng “lo công việc” hay là mượn “việc công” để tạo một tấm bình phong che cho mình “lo việc riêng”, hút thuốc phiện? Tác giả đặt chữ “đăng” chính giữa câu thơ không nhằm mục đích tỏa sáng chân dung huyện trưởng mà nhằm đối lập, phản chiếu cái tối tăm của bộ máy thống trị Lai Tân (nói riêng), hệ thống chính quyền Tưởng Giới Thạch (nói chung). Giữa thực trạng ấy, thử hỏi bình yên ở đâu? Câu trả lời là: Bình yên vẫn ở chốn Lai Tân này!

“Trời đất Lai Tân vẫn thái bình”

Câu trả lời bất ngờ đến mức khiến người đọc ngã ngửa người. Thì ra là thế! Lời bình giá đã đi ngược lại với tất cả những mục ruỗng, thối nát của chính quyền Tưởng Giới Thạch được phơi bày ở trên. Từ lời bình giá đó đã vút lên một lời đã kích mạnh mẽ. Tác giả “Lai Tân” đã kết luận đầy châm biếm, mỉa mai sắc sảo và rất hùng hồn về cái xã hội ấy. Thủ pháp nói ngược của Bác đã làm bật ra tiếng cười trào phúng. "Trời đất Lai Tân vẫn thái bình". Đúng vậy! Nhưng chỉ một chữ “vẫn” cũng đủ “điếng người’. Một cái bĩu môi dài, một cái cười khẩy, một giọng nói kéo dài bắc đầu từ chữ “vẫn” ấy.

Nghệ thuật nâng cao – quật mạnh, nâng cao 1 quật càng được Bác sử dụng rất công hiệu ở câu thơ cuối bài này đã lay tỉnh người đọc nhìn sâu vào xã hộ ấy mà xem xét, đánh giá đúng thực chất của nó. Như con đà điểu thấy nguy hiểm là húc đầu vào sâu trong cát, giai cấp thống trị ở Lai Tân thấy trời đất thái bình là tưởng thây yên ổn chúng bằng lòng với cách thái bình đó mà không ngờ rằng đó chỉ là cảnh thái bình giả dối, trong đó chất chứa rất nhiều sóng gió, hiểm nguy. Điều ấy cũng thể hiện sự ngu dốt, vô trách nhiệm hết sức của bọn chúng. Ba bức tranh – ba chân dung của ba kẻ đại diện cho giai cấp thống trị chế độ Tưởng Giới Thạch ghép lại với nhau thành một bức tranh lớn – một chân dung lớn đầy đủ, trọn vẹn về xã hội Trung Hoa quốc dân đảng.

Với “nghệ thuật vẽ đường tròn đồng tâm” tác giả “Lai Tân’ đã vẽ được một bức tranh sinh động mỗi lúc một toàn diện hơn chế độ xã hội Tưởng Giới Thạch. Nhà “dột từ nóc dột xuống” chỉ qua một huyện Lai Tân mà cả bộ mặt thối nát, bỉ lậu của xã hội Tưởng được phơi bày. Tác giả đã phủ định triệt để tận gốc giai cấp thống trị ấy. Cái “loạn” của mảnh đất Lai Tân được tô đậm bằng màu xám, màu tối của những bê tha, xấu xa, vô trách nhiệm, rất quan liêu của văn võ bá quan. Và hơn thế, nó được “trang trí” bằng sự “thái bình” nhưng ai cũng hiểu trời đất Lai Tân “thái bình” như thế nào.

Cách kết thúc bài thơ của Hồ Chí Minh giống lối thơ trào phúng truyền thống của các nhà thơ trào phúng Việt Nam như Tú Xương, Nguyễn Công Trứ, Hồ Xuân Hương… đồng thời đậm chất (gây cười) của phương Tây. Hai chữ Lai Tân dường như không chỉ là một tên huyện đơn thuần mà tự bản thân nó đã mang một lớp nghĩa là mảnh đất mới, sáng sủa, bình yên. Và quả thật, huyện Lai Tân rất bình yên – bình yên “như xưa”. Nhưng “như xưa” ở đây nghĩa là sự trì trệ, là chậm chạp không phát triển đã thành truyền thông; “như xưa” là không hề đổi thay, là duy trì những cái xấu xa bỉ lậu của ngày trước. Hồ Chí Minh đã đả kích trực tiếp và khách quan chế độ Tưởng, do đó sức tế cáo, châm biếm của nó rất mạnh mẽ, quyết liệt. Bác đã giáng những đòn liên tiếp, chính xác vào xã hội ấy khiến nó phải “quần lèn” ở nhát đòn quyết định có tên là “thái bình”.

Không phải chỉ ở “Lai Tân” mà ở rất nhiều bài thơ khác của “Nhật kí trong tù Bác cũng đã đả kích châm biếm sâu sắc xã hội Tưởng Giới Thạch như “Trảng binh gia quyến”, “Đổ”, “Đổ phạm’. Đó là “những ngón đòn trào phúng thâm thúy mà Bác đã đánh thẳng vào kẻ thù, vạch trần cái vô lý, tàn tệ” của chế độ ấy khiến “ta cười ra nước mắt”. Tiếng cười trào lộng cất lên vừa trữ tình, vừa đậm chất trí tuệ khiến ta thoải mái, hả hê.

Ta chợt nhớ tới Tú Xương ngày trước cũng từng có một tiếng cười trào lộng như thế: “Tri phủ Xuân Trường được mấy niên Nhờ trời hạt ấy cùng bình yên”. 

Tiếng cười dân tộc đã thấm nhuần trong thơ hiện thực trào phúng của Hồ Chí Minh mà càng đọc ta càng thấy nó sâu cay. “Lai Tân” là một bài thơ cũng nằm trong số đó. Vừa có ý nghĩa hiện thực chân xác, vừa mang tính chiến đấu sắc lạnh tố cáo châm biếm cao độ, bài thơ đã giúp ta hiểu thêm về xã hội Tưởng Giới Thạch và hiểu hơn tâm hồn tài năng của Bác.

T3 tui cũng thi nè<3

Mà ngồi cào phím mỏi tay vãi :<

Hồ Chí Minh là một vị lãnh tụ vĩ đại đồng thời là một nhà thơ lớn của dân tộc.bác còn có một kho tàng tác phẩm văn học quý giá và to lớn.Trong đó tiêu biểu nhất là bài thơ Lai Trân.Trích dẫn phần nguyên âm bài thơ

               Giam phòng ban trưởng thiên thiên đổ

               Cảnh trưởng thiêu đăng biện công sự

               Huyện trưởng thiêu đăng biện công sự

               Lai Tân y cựu thái bình thiên

Tháng 8/1942 , Nguyễn Ái Quốc lên đường sang Trung Quốc tranh thủ sự viện trợ của thế giới cho cách mạng Việt Nam,nhưng đến Quảng Tây-Trung Quốc,Người bị chính quyền Tưởng Giới Thạch bắt giam suốt mười ba tháng ,bị giải đi hơn mười tám nhà lap của mười ba huyện. Trong những ngày tháng này, Người đã chứng kiến được hết sự mục ruỗng,thối nát của chế độ nhà tù Tưởng Giới Thạch và ghi lại trong tập thơ Nhật kí trong tù.Bài thơ Lai Tân là bài thơ 96 trong tập thơ này. Bài thơ được viết theo thể thơ thất ngôn tứ tuyệt Đường luật với niêm và luật chặt chẽ,ngôn ngữ cô động,hàm súc.Nhan đề bài thơ phản ánh tên của một huyện của Trung Quốc.Tuy ngắn gọn nhưng mang nhiều hàm ý sâu sắc.Đề tài và cảm hứng sáng tác của tác giả được khơi nguồn từ sự bất bình của tác giả trước cảnh bất công của bọn thống trị nhà tù.

Ba câu thơ đầu tiên tác giả đã giới thiệu một cách ngắn gọn,khái quát về ba nhân vật khác nhau trong bộ máy thống trị của xã hội lúc bấy giờ

              Giam phòng ban trưởng thiên thiên đổ.

               Cảnh trưởng thiêu đăng biện công sự.

               Huyện trưởng thiêu đăng biện công sự.

Tác giả đã rất khéo léo khi lựa chọn ba gương mặt điển hình của bộ máy chính quyền Tưởng Giới Thạch đó là "Ban trưởng", " cảnh trưởng " , " huyện trưởng ".Họ đều mang chức "trưởng"đây là phép lặp có dụng ý của Bác trong việc dựng lên những chân dung tiêu biểu của giai cấp thống trị. 

   Câu thơ đầu tiên "Giam phòng ban trưởng thiên thiên đổ " đối tượng trào phúng là ban trưởng.

     Ban Trưởng là vị quan coi ngục , quản lý giám sát các tù nhân.Thể nhưng hắn lại có hành động "chuyên đánh bạc " . Từ "chuyên" cho thấy giọng điệu mỉa mai tác giả diễn tả hành động đánh bạc thường ngày,liên tục, không dứt của tên ban trưởng .Một vị quan cai ngục mà chỉ tập trung đánh bài thì liệu có thể giữ được phạm nhân hay không?

    Câu thơ thứ hai,tác giả giới thiệu về tên cảnh sát trưởng nhưng hắn lại có hành động " kiếm ăn quanh"

    Cảnh trưởng là một tên tham lam,giải phạm nhân đi nhưng với mục đích để nhận hối lộ. Một tên cảnh trưởng như vậy sẽ không thể mang lại sự công bằng và đem lại không ít khổ cực cho những tù nhân vốn đã rất cực khổ. Hẳn là một hành  động đánh coi thường,khinh bỉ.

   Câu thơ thứ ba,là bức chân dung của tên huyện trưởng- là một vị quan cao nhất, đứng đầu của một huyện. Hành động của hắn là "làm công việc,chong đèn''

    Mời nghe qua ta sẽ tưởng đây là một quan anh minh , hết lòng vì dân,vì nước nên đã thức đêm để làm việc . Nhưng đặt câu thơ vào cả bài thơ thì ta thấy sự thật không phải như vậy. Bởi nếu là 1 vị quan anh minh thì hắn đã không để những kẻ dưới quyền của mình lộng hành như vậy. Các từ "chong đèn"," làm công việc" được hiểu theo ý hàm ẩn là ngọn đèn thắp lên để hút thuốc phiện.Chữ"công"thể hiện bao mỉa mai,đả kích sâu cay.Huyện trưởng"lo công việc'' hay là mượn ''việc công'' hút thuốc phiện.

     Tiếng cười trào phúng được gợi lên từ ba câu thơ trên chính nhờ biện pháp đối lập giữa vị trí công việc với hành động và việc làm hàng ngày của những tên quan."Ban trưởng , cảnh trưởng,huyện trưởng" cùng với đó là mức độ mỉa mai , châm biếm của tác giả tăng dần . Kích thước của những bức tranh về sau như càng to lớn , rộng hơn bức để cho thấy một cách chân thực bức tranh thối nát , tăm tối của bộ máy thống trị ở Lai Tân cũng như hệ thống chính quyền Tưởng Giới Thạch lúc bấy giờ . 

      Câu thơ kết khiến người đọc bất ngờ "Lai Tân y cựu thái bình thiên". Bộ máy thống trị mục nát như vậy nhưng Lai Tân vẫn "thái bình".Một sự mâu thuẫn , một cách nói ngược Hồ Chí Minh sử dụng nhằm gợi lên tiếng cười . Rõ ràng Người Dùng từ " thái bình"' này với ý mỉa mai,giễu cợt đả kích mạnh mẽ.Nếu có thái bình chắc chắn đó chỉ là sự thái bình giả tạo.Tác giả thi phẩm "Lai Tân"đã kết luận đầy châm biếm,mỉa mai sắc sảo và rất hùng hồn về cái xã hội ấy.Thủ pháp nói ngược của Bác như đã được vận dụng một cách triệt để, đã làm bật ra tiếng cười trào phúng."Trời đất lai Tân vẫn thái bình"

      Bài thơ có sự sáng tạo trong cách gieo vần.Tác giả không gieo vần ở các tiếng cuối câu 1,2,4 mà gieo vần các tiếng nằm rải rác trong bài thơ " Thiên -tiền-điện-thiên" tạo nên sự bất thường trong vần điệu bài thơ.Tác giả đã sử dụng hiệu quả nghệ thuật tăng tiến"ban trưởng-cảnh trưởng-huyện trưởng" để xây dựng một bức tranh về bộ máy cai trị Trung QUốc.Nghệ thuật đối ngược"thái bình"để tố cáo , châm biếm đả kích mạnh mẽ,quyết liệt trực tiếp và khác quan chế độ nhà tù Tưởng Giới Thạch.Bác đã giáng những đòn liên tiếp , chính xác vào xã hội ấy khiến nó phải "oằn lên " ở nhát đòn quyết định có tên là "thái bình"

     Tác phẩm "Lai Tân" có ý nghĩa hiện thực chân xác,vừa mang tính chiến đấu sức mạnh tố cáo châm biếm cao độ,bài thơ đã giúp ta hiểu thêm về xã hội Tưởng Giới Thạch.Bài thơ còn cho ta hiểu thêm về tâm hồn của Bác