Tác phẩm không có cốt truyện: “Gió lạnh đầu mùa” không có cốt truyện, được xây dựng bởi những lát cắt từ cuộc sống, từ những điều diễn ra thường ngày. Đôi khi đó là những hình ảnh vô cùng nhỏ và thường nhật diễn ra xung quanh cuộc sống, người đọc sẽ cảm nhận thông qua những chi tiết nhỏ nhất, những điều bình dị nhưng tạo được cảm xúc sâu sắc trong từng ý văn. Các nhân vật trong truyện được tác giả đặt vào ranh giới giữa cái thiện và ác để tự bản thân thức tỉnh chính mình bằng lương tri, phẩm giá. Đó chính là cái hay của văn Thạch Lam và cũng là tuyên ngôn nghệ thuật của ông: “Nghệ thuật không phải là ánh trăng lừa dối, nghệ thuật không nền là ánh trăng lừa dối”. 

Tác phẩm thể hiện giá trị nhân văn ý nghĩa: “Gió lạnh đầu mùa” không chỉ dừng lại ở việc kể về số phận bất hạnh, nghèo đói của người nghèo trong xã hội mà tác phẩm còn là ngọn lửa thắp lên một cách đầy ấm áp và chan chứa yêu thương. Trong hoàn cảnh khắc nghiệt ấy vẫn luôn tồn tại tình yêu thương giống như cách những đứa trẻ tốt nhường áo ấm cho bạn… Bên cạnh đó, đọc tác phẩm, người đọc càng nhận ra chính sự nghèo khổ đôi khi không phải là nguyên nhân chính giết chết một con người mà đâu đó còn là lòng thù hận để rồi ân hận và day dứt đến suốt cuộc đời.

Ngôn ngữ đặc sắc trong “Gió lạnh đầu mùa”: Bên cạnh nội dung ý nghĩa và giá trị, ngôn ngữ của truyện đã giúp tác phẩm trở thành một trong những tác phẩm xuất sắc nhất của nền văn học Việt Nam. Ngôn từ truyện cực kỳ phong phú, ấn tượng và dạt dào cảm xúc, đặc biệt truyện có ngôn từ gần gũi, bình dị và dễ hiểu khác hoàn toàn với những hình ảnh ước lệ tượng trưng ở giai đoạn văn học cổ điển.