Vọng nguyệt là những dòng cảm xúc, sự thăng hoa của một thi nhân, chí sĩ yêu nước-Hồ Chí Minh. Tác phẩm được ngẫu hứng sáng tác khi người đang bị giam giữ trong lao ngục. Người là một chiến sĩ cách mạng đang bị cầm tù  nhưng tinh thần,trái tim người vẫn tự do. Đó là cảnh giới cao nhất của một thi nhân và là tinh thần yêu nước của một người chiến sĩ. Trong người tù Cách Mạng tuyệt vời ấy là tự do, vô tư tận hưởng cảnh đẹp đêm trăng mà thốt nên thơ tự bao giờ:

                 Ngục trung vô tửu, diệc vô hoa

                Đối thử lương tiêu, nại nhược hà?

Cũng chính là:

                 Trong tù không rượu cũng không hoa

                 Cảnh đẹp đêm nay khó hững hờ

Dù rằng trong tù không rượu cũng chẳn hoa lại còn bị giam cầm, thật chẳng phải hoàn cảnh tốt để ngâm thơ. Nhưng cảnh đêm nay đẹp quá “khó hững hờ” khiến thi nhân chẳng thể cầm lòng. Thi nhân xưa dưới ánh trăng sáng, ngây ngây men rượu đắm hương hoa; không thì cũng phải thanh tịnh thơm chè mát, nhàn nhạt đưa hương đưa khói trầm thì mới đủ thanh, đủ tịnh và đủ tình để thăng hoa thi phú. Nhưng Bác lại chẳng có nổi lấy một trong những điều kiện đó “vô tửu” lại “diệc vô hoa” chẳng những vậy lại còn đang sống trong chốn lao ngục. Chất thơ, chất tình và cái chân tình của Bác xuất phát từ tâm, chỉ cần tim còn đập, còn yêu thì còn thơ. Chẳng cần những rượu những hoa thì người thi sĩ cách mạng vẫn có thể làm thơ. Cái vị thơ đã thấm vào máu, thấm nhuần và sống cùng người rồi. Và hơn cả, đó là sự tự do của tâm hồn. Thân thể bị giam lại nhưng tâm hồn lại ngoài trời đầy trăng và gió ấy. Đó là một cuộc vượt ngục tinh thần như Bác đã tâm sự:

                   Thân thể ở trong lao

                  Tinh thần ở ngoài lao

Một tâm hồn bay bồng và một tinh thần thép đã khiến Bác phá tung ngục tù tinh thần mà đắm mình vào thiên nhiên. Như để cảm ơn tình yêu của thi nhân đặc biệt, ánh trăng và người đã cùng giao hòa:

                 Nhân hướng song tiền khán minh nguyệt

                 Nguyệt tòng song khích khán thi gia

Hay chính là:

                 Người ngắm trăng soi ngoài cửa sổ

                Trăng nhòm khe cửa ngắm nhà thơ

Trăng trong sáng và lòng người cũng vậy; người có trăng, trăng ngắm nhìn người như đôi bạn tri kỉ. Tình cảm ấy đã được nhà thơ thể hiện qua phép đối rất chỉnh “nhân” - “nguyệt”, “hướng” - “tòng”, “song tiền” - “song khích”, “minh nguyệt” - “thi gia”. Đó là sự đồng điệu, hài hòa giữa người và trăng, của đôi bạn tri âm, tri kỉ. “Nhân” chẳng ngại “ngục trung” và vượt ngục để gặp “nguyệt”. “Nguyệt” cũng nhớ người mà phải nhân hóa để “tòng-theo” hay “nhòm khe cửa” để “khán thi gia”. Một cuộc hội ngộ, trò chuyện vô cùng đặc biệt và đáng nhớ. Qua bài thơ, ta cảm nhận được phong thái, ung dung, tự tại và tình yêu thiên nhiên say mê bất chấp hoàn cảnh của Bác. Với thể thơ thất ngôn tứ tuyệt cổ điển, Bác đã cho người đọc cảm nhận được tình yêu thiên nhiên, phong thái đĩnh đạc và một bài học về sự lạc quan.

Bài thơ "Vọng nguyệt - Ngắm trăng" nằm trong tập "Nhật kí trong tù", được Người viết vào giai đoạn 1942 - 1943, khi đang bị cầm tù trong nhà lao Tưởng Giới Thạch. Tập thơ ấy không chỉ ghi lại những gian khổ Người trải qua mà còn ghi lại cả hình ảnh một thi nhân với tấm lòng yêu thiên nhiên đầy mãnh liệt nữa. Và "Vọng nguyệt - Ngắm trăng" chính là một minh chứng rõ ràng nhất cho điều đó. Nó vừa là bức tranh hiện thực chốn lao tù, vừa là tình yêu thiên nhiên, vừa chứa đựng tinh thần lạc quan, yêu đời của Bác ở trong đó. Hồ Chí Minh qua "Vọng Nguyệt" đã cho chúng ta một bài học về nhân sinh trong cuộc sống. Đó là dù trong hoàn cảnh nào cũng luôn lạc quan, yêu đời, vượt lên trên hoàn cảnh. Ngay trong ngục tù, Người vẫn có thể ngắm trăng, thưởng trăng, tâm hồn ấy thật lạc quan biết mấy. Đó là tâm hồn tràn ngập tự do, tràn ngập tình yêu đời, lạc quan về cuộc sống, vượt mọi hoàn cảnh để tìm đến với tự do, đúng như tinh thần mà tiêu đề của tập thơ "Nhật kí trong tù" đề cập đến.