Bà Huyện Thanh Quan, tên thật là Nguyễn Thị Hinh, là một trong những nữ sĩ nổi tiếng nhất thời trung đại. Bà sống vào khoảng nửa đầu thế kỉ XIX, quê ở phường Nghi Tàm, nay thuộc Hà Nội. Thơ của tác giả hầu hết viết bằng chữ Nôm, theo thể Đường luật. Và bài thơ ''Qua Đèo Ngang'' là một trong những bài thơ nổi tiếng nhất của bà.

          Chủ đề yêu nước, nhớ nhà, nhớ quê hương đất nước là chủ đề có trong hầu hết văn chương, thơ ca Việt Nam. Chủ đề ấy là nơi để tác giả gửi gắm những nỗi buồn, nỗi nhớ nước thương nhà, là nơi gợi nguồn cảm hứng sáng tác cho nhiều thi nhân.

          Mở đầu bài thơ là bức tranh phong cảnh thiên nhiên thấm đẫm nỗi buồn hiu quạnh:

                                                       Bước tới Đèo Ngang bóng xế tà

                                                       Cỏ cây chen đá, lá chen hoa

          Hai câu đề mở ra không gian, thời gian nghệ thuật quen thuộc trong thơ trung đại, đồng thời là nét đặc trưng phong cách của Bà Huyện Thanh Quan: hình ảnh chiều tà và bóng hoàng hôn. Thời gian trong bài thơ là buổi chiều nhưng không phải là lúc đầu hôm mà là chiều tà, thời điểm chuyển giao giữa chiều và tối, ánh nắng chỉ còn nhạt nhoà và dường như dập tắt. Một không gian mênh mông, rộng lớn nhưng tất cả đều im ắng, vắng lặng và cô đơn.

          Trong không gian đó, hình ảnh cây cối, hoa cỏ hiện lên có phần hoang dại, chúng chen chúc nhau mọc lên. Từ ''chen'' gợi lên sức sống mãnh liệt của muôn loài trước cái sự cằn cỗi của đất đai và cái sự khắc nghiệt của thời tiết. Không gian thiên nhiên và cây cỏ, đá, hoa, lá hoà quyện vào nhau càng làm sâu đậm thêm sự ấn tượng về mảnh đất hoang vu. Bức tranh được điểm thêm hơi thở, sự sống của con người qua hai câu thực:

                                                          Lom khom dưới núi tiều vài chú

                                                          Lác đác bên sông chợ mấy nhà

          Sự xuất hiện của con người trong hai câu thực lại càng khiến cảnh vật thêm phần heo hút, hoang vắng hơn. Nghệ thuật đảo ngữ nhằm nhấn mạnh dáng ''lom khom'' của những chú tiều, cái ''lác đác'' của mấy ngôi nhà bên sông, kết hợp với các từ chỉ số lượng ít ỏi ''vài'', ''mấy'' khiến cho hình bóng con người đã nhỏ lại càng nhỏ hơn, cuộc sống đã hiu quạnh lại càng hiu quạnh hơn.

          Nỗi niềm, tâm sự của tác giả càng được thể hiện rõ qua hai câu luận:

                                                          Nhớ nước đau lòng con quốc quốc

                                                          Thương nhà mỏi miệng cái gia gia

          Giữa không gian tĩnh lặng gần như tuyệt đối ấy bỗng vẳng lên tiếng chim quốc khắc khoải, tiếng chim đa đa não ruột. Đó là những âm thanh có thật mà cũng có thể là tiếng vọng từ tâm trạng chất chứa nỗi buồn thời cuộc của nhà thơ. Mượn bút pháp nghệ thuật chơi chữ để nói lên lòng mình trước cảnh, đó là tài hoa của nữ sĩ.

          Cái bao la, vô tận của non nước tô đậm cái cô đơn, chơ vơ của con người được tác giả giãi bày nỗi buồn lắng đọng qua hai câu kết:

                                                           Dừng chân đứng lại trời, non, nước

                                                           Một mảnh tình riêng ta với ta

          Chỉ bốn chữ ''dừng chân đứng lại'' cũng đã khiến người đọc cảm thấy da diết, bồn chồn đến não nề. Cảnh trời đất mênh mông, vô tận nhưng tác giả thì bé nhỏ khiến cho độc giả cảm thấy Bà thật lạc lõng và trống vắng. Đất trời rộng lớn, tác giả chỉ cảm thấy còn ''một mảnh tình riêng''. Và mảnh tình ấy cũng chỉ có riêng ta với ta. Nỗi buồn trở nên cực độ, buồn đến tận đáy lòng.

          Bài thơ ''Qua Đèo Ngang'' đã khắc hoạ khung cảnh thiên nhiên Đèo Ngang thoáng đãng mà heo hút, thấp thoáng sự sống của con người nhưng vẫn còn hoang sơ. Đồng thời cũng thể hiện nỗi nhớ nước thương nhà và sự tài hoa trong việc sử dụng các phép tu từ một cách nhuần nhuyễn của tác giả.

$#$ Oanhkieu03398