Thạch Sanh là một trong những truyện cổ tích vô cùng nổi tiếng, gửi gắm bài học giá trị.

Truyện kể về chàng Thạch Sanh - một nhân vật dũng cảm, tài năng. Nhân vật vốn xuất thân là thái tử của Ngọc Hoàng, xuống trần đầu thai làm người. Sự ra đời của Thạch Sanh cũng rất kì lạ. Người vợ mang thai nhiều năm mà không thấy sinh nở. Đến khi người chồng lâm bệnh chết, mãi về sau người vợ mới sinh được một cậu con trai. Cậu vừa khôn lớn thì mẹ cũng mất, Thạch Sanh sống một mình nghèo khổ ở gốc đa. Khi trưởng thành, Ngọc Hoàng sai thiên thần xuống dạy đủ phép thần thông, các loại võ nghệ. Ở đây, Thạch Sanh có xuất thân vừa phi thường vừa bình thường. Bình thường vì chàng là con của một vợ chồng nông dân nghèo khổ tốt bụng, lại sớm mồ côi cả cha lẫn mẹ, sống một mình khổ cực. Phi thường vì chàng lại chính là thái tử của Ngọc Hoàng đầu thai xuống làm người thường, được thần dạy nhiều phép thần thông và các loại võ nghệ.

Truyện tiếp tục khi Thạch Sanh gặp gỡ với Lí Thông - một con người mưu mô, dối trá. Nhiều thử thách liên tiếp xảy ra với Thạch Sanh. Trong vùng có một con chằn tinh tác yêu tác quái. Nó bắt dân làng mỗi năm phải nộp cho nó một mạng người. Năm ấy đến lượt nhà Lí Thông, hắn liền nghĩ kế khiến Thạch Sanh đi nộp mạng thay mình. Thạch Sanh tốt bụng giúp đỡ Lí Thông mà không hay biết mình bị lừa gạt. Đêm ấy, khi Thạch Sanh đang lim dim mắt thì chằn tinh hiện ra định vồ lấy chàng. Thạch Sanh dùng nhiều loại võ thuật đánh con quái vật.Không lâu sau thì lưỡi búa của chàng đã xé xác nó làm đôi. Thạch Sanh chặt đầu con quái vật đem về. Trở về nhà, mẹ con Lí Thông rất sợ hãi nhưng sau đó đã nghĩ ra kế lừa Thạch Sanh phải trốn đi: Đó là con vật nuôi của vua, giết nó là mang tội. Lí Thông nhân cơ hội đó đem đầu con chằn tinh vào dâng vua và được thường. Lúc này, Lí Thông là một con người vong ơn bội nghĩa, hãm hại cả người đã cứu mạng mình.

Tình tiết truyện tiếp tục trở nên hấp dẫn khi nhà vua có công chúa đến tuổi lấy chồng nên phải mở hội kén rể. Trong lễ kén rể, công chúa bị một con đại bàng khổng lồ quặp đi. Thạch Sanh dùng cung tên bắn nó rồi lần theo vết máu biết được hang của đại bàng. Còn Lí Thông bị vua sai đi tìm công chúa. Lí Thông gặp lại Thạch Sanh, nói với chàng chuyện tìm công chúa. Thạch Sanh kể cho hắn nghe về hang của đại bàng. Hai người cùng đi cứu công chúa. Đến hang Thạch Sanh xin xuống hang cứu công chúa. Thạch Sanh đánh nhau với đại bàng, dùng cung tên bắn mù mắt nó, vung búa bổ đôi đầu con vật. Chàng cứu được công chúa.Nhưng lại bị Lí Thông bỏ lại hang đại bàng. Sau khi trở về Thạch Sanh bị oan hồn chằn tinh và đại bàng hãm hại, bị bắt vào ngục tối. Công chúa sau khi được cứu trở về liền không nói, không cười. Khi nghe tiếng đàn của Thạch Sanh, công chúa bỗng cười nói vui vẻ. Vua thấy lạ bèn cho gọi Thạch Sanh vào gặp. Chàng liền đem hết nỗi oan kể cho vua nghe. Lí Thông bị trừng trị, đó là kết cục xứng đáng cho kẻ độc ác xấu xa, vong ân phụ nghĩa.

Đoạn cuối truyện kể về việc Thạch Sanh đánh bại mười tám nước chư hầu. Thấy lễ cưới tưng bừng, các nước chư hầu trước kia bị công chúa từ hôn đem quân sang đánh. Thạch Sanh đem đàn ra gảy, tiếng đàn của chàng vừa cất lên đã khiến quân sĩ mười tám nước bủn rủn chân tay xin hàng. Sau đó, Thạch Sanh sai nấu cơm thiết đãi, quân sĩ thấy niêu cơm bé xíu liền khinh thường. Quân sĩ ăn mãi không hết niêu cơm bé xíu liền cảm ơn rồi kéo nhau về nước. Về sau, vua không có con trai nên đã nhường ngôi cho Thạch Sanh.

Như vậy, Thạch Sanh là truyện cổ tích về người dũng sĩ diệt chằn tinh, diệt đại bàng cứu người bị hại, vạch mặt kẻ vong ân bội nghĩa và khát vọng chống quân xâm lược. Truyện đã thể hiện ước mơ, niềm tin về đạo đức, công lí xã hội và tư tưởng nhân đạo, yêu hòa bình của nhân dân ta.