Nguyễn Khuyến là vừa là nhà thơ trào phúng vừa là nhà thơ trữ tình. Ông thường viết về cuộc sống bình dị mà thơ mộng nơi thôn  quê với những chủ đề vô cùng thân thuộc. Tác phẩm “Bạn đến chơi nhà” của ông  cũng giống như một dòng sông êm đềm, lững lờ trôi nơi thôn quê ấy để rồi in đậm dấu ấn trong lòng người đọc tự lúc nào không hay. Bài thơ  là tiếng nói chân thành, mộc mạc của nhà thơ gửi gắm tới người bạn của mình. Cho dù hoàn cảnh có nghèo khó, đơn sơ  thì tình bạn giữa hai người vẫn chân thành thắm thiết.
    Bài thơ được sáng tác khi ông  về quê ở ẩn. Mặc dù viết theo thể thất ngôn bát cú Đường luật nhưng tứ thơ lại không theo cấu trúc 4 phần (đề, thực, luận, kết), 2 câu một phần như ta thường thấy. Mà ở bài này, Nguyễn Khuyến chỉ  sử dụng có một câu làm câu đề, câu thứ hai đã chuyển sang phần thực. Giữa phần thực và phần luận lại không có ranh giới rõ rệt. Hai câu bảy và tám thì cấu bảy gắn với phần luận, chỉ có câu 8 là phần kết. Sự phá cách này tạo nên nét độc đáo trong cấu trúc bài thơ, đồng thời chứng tỏ khả năng sáng tạo của nhà thơ.
    Mở đầu bài thơ là một lời chào, lời chào rất đỗi tự nhiên, hóm hỉnh:                                          

                              “Đã bấy lâu nay bác tới nhà”

   Câu thơ như lời chào thân mật hồ hởi của Nguyễn Khuyến khi có bạn tới thăm. “Đã bấy lâu nay” là biểu hiện cho một khoảng thời gian khá dài nhà thơ không gặp bạn, giờ đây có dịp gặp lại nhau lòng không khỏi vui mừng khôn xiết. Với giọng thơ cởi mở, chân thành và cách xưng hô “bác” thể hiện thái độ trân quý, hiếu khách của nhân vật trữ tình. Đặt câu thơ trong hoàn cảnh Nguyễn Khuyến cáo quan về ở ẩn  chốn hương thôn, ít bạn bè giao lưu ta mới thấy rõ điều ấy. Có lẽ bạn đến chơi nhà là niềm mong mỏi, là nỗi chờ đợi khắc khoải trong lòng nhà thơ. Đằng sau câu thơ ta như cảm thấy những bước chân lập cập như ríu lại, những giọt lệ ứa  nơi khóe mắt đôi người bạn già:
                               “Muốn đi lại tuổi già thêm nhác
                                Trước ba năm gặp bác một lần."
                                                     (Khóc Dương Khuê)
    Trong 6 câu thơ tiếp là hoàn cảnh đầy éo le khi bạn đến chơi nhà của tác giả:
                             “Trẻ thời đi vắng, chợ thời xa.
                             Ao sâu nước cả, khôn chài cá,
                             Vườn rộng rào thưa, khó đuổi gà.
                             Cải chửa ra cây, cà mới nụ,
                             Bầu vừa rụng rốn, mướp đương hoa.
                             Đầu trò tiếp khách, trầu không có,”

     Mới nghe ta như thấy rằng nhà thơ như tỏ ý lấy làm tiếc về việc bạn mới đến thăm mà chẳng có gì để tiếp bạn. Đây chính là cách nói cường điệu hoá, thi vị  hoá cuộc sống vật chất trong gia đình Nguyễn Khuyến. Nhịp thơ đều đặn 4/3 nhẹ nhàng êm ái như một lời thủ thỉ, kèm theo là nụ cười bông đùa vui tươi của nhà thơ. Bạn đến chơi nhà mà không có ai ở nhà để sai bảo “trẻ thời đi vắng” mà  “chợ” lại “thời xa". Trong nhà thì cũng không có gì để đãi bạn. “Ao sâu” nước cả, “khôn chài cá”, vườn lại rộng, rào lại thưa, khó mà bắt được gà. Tất cả rau quả, cây trái trong nhà có đấy nhưng mà chưa thể ăn được. Người xưa có câu: “Miếng trầu  là đầu câu chuyện”, ấy vậy mà ngay cả thứ quan trọng nhất “trầu” cũng không có. Qua những hình ảnh trên, nhà thơ muốn khắc họa một cuộc sống đạm bạc, thiếu thốn về vật chất. Nhưng  sự thiếu thốn đó không khiến cho thi sĩ buồn khổ  mà còn đầy  lạc quan, yêu đời. Điều ấy được thể hiện qua giọng điệu hài hước, hóm hỉnh.

    Câu thơ cuối như một lời khẳng định cho tình bạn tri kỉ của Nguyễn Khuyến:

                             “Bác đến chơi đây, ta với ta.”

    Đó là một tình bạn vô cùng thắm thiết. Dù có thiếu thốn về vật chất nhưng  người bạn vẫn trân trọng tình cảm “bác đến chơi đây” vậy là đã rất  đáng quý rồi. Một lần nữa, từ “bác” lại xuất hiện cuối bài, thân mật mà trân trọng biết bao. Cụm từ “ta với ta” không hề gợi lên sự quạnh vắng, cô đơn, nỗi buồn mang mác như trong thơ bà Huyện Thanh Quan mà gợi lên sự chan hòa quấn quýt:

                             “Mình với ta tuy hai mà một

                             Ta với mình tuy một mà hai.”

    Cụm từ “ta với ta” giúp ta hình dung ra cuộc gặp gỡ giữa nhân vật trữ tình - chủ nhà với người bạn `-` khách. Từ “với” trong câu thơ thể hiện mối quan hệ song hành, gắn bó dường như không còn khoảng cách. Từ đó khẳng định được tình cảm tri kỷ của hai người bạn cũng như tâm hồn thấu hiểu sâu sắc, không màng đến của cải vật chất tầm thường. Lối sống ấy chẳng phải là lối sống “an bần, lạc đạo” của các nho sĩ xưa hay sao? Đặt quan niệm tình bạn của Nguyễn Khuyến trong hoàn cảnh xã hội, trong nhân tình thế thái bao giờ ta mới thấy hết được ý nghĩa sâu sắc ấy:

                              “Còn tiền, còn bạc, còn đệ tử

                               Hết cơm, hết gạo, hết ông tôi.”

    Bằng việc sáng tạo tình huống bất ngờ, ngôn ngữ giản dị, tự nhiên, giọng thơ hóm hỉnh, nhà thơ đã cho người đọc  cảm nhận được về một tình bạn đẹp đáng quý, đáng trọng  trong thi ca Việt Nam. Với lời thơ  dung dị, ý thơ chất chứa bao tình cảm thân thương trìu mến  đã tạo nên né đặc sắc của bài thơ là vì thế.

    "Bạn đến chơi nhà" quả thật là bài thơ hay viết về tình bạn, một tình bạn  thắm thiết keo sơn. Một tâm hồn thanh bạch cao quý của hai con người  đã hòa làm một, một cách sống thanh cao trọng tình trọng nghĩa. Bằng những áng thơ giản dị, gần gũi, nhà thơ Nguyễn Khuyến đã gửi đến bạn đọc những giá trị, ý nghĩa của tình bạn chân chính trong cuộc sống.