Tháng 5-1945, Bác Hồ rời Pác Pó (Cao Bằng) về Tân Trào thuộc huyện Sơn Dương, tỉnh Tuyên Quang để chỉ đạo Cách mạng đang trên đà phát triển, chuẩn bị cho bước nhảy vọt. Bác lựa chọn địa điểm “thuận đường tiến, tiện đường thoái”, Tân Trào có sông Phó Đáy án ngữ, có núi Hồng che chở, có đường liên lạc sang Thái Nguyên, sang Phú Thọ về xuôi... Đặc biệt là thế trận lòng dân. Tân Trào nằm trong vùng cơ sở cách mạng phát triển sớm, thuận lợi cho một trung tâm lãnh đạo tổng khởi nghĩa. Tại lán Nà Lừa trên đèo De, bị ốm nặng tưởng không qua khỏi, Bác đã dặn đồng chí Võ Nguyên Giáp: “Lúc này thời cơ thuận lợi đã tới, dù hy sinh tới đâu, dù phải đốt cháy cả dãy Trường Sơn cũng phải kiên quyết giành cho được độc lập”. May mắn làm sao, có cụ lang người Tày xem mạch cho Bác rồi lặn lội lên núi Hồng lấy một thứ củ về đốt cháy, hòa vào cháo loãng để Bác ăn vài lần thì đỡ. Đây là đêm trước của Cách mạng, tình hình khẩn cấp, nên dù còn mệt, Bác vẫn chỉ đạo Hội nghị toàn quốc của Đảng ngày 14 và 15-8-1945; thành lập Ủy ban Khởi nghĩa toàn quốc và Bộ Tư lệnh Giải phóng quân Việt Nam ngày 15-8-1945. Lán Nà Lừa là trái tim, khối óc của Cách mạng trong những ngày sôi động ấy. Đình Tân Trào chứng kiến Quốc dân Đại hội. Nơi đây thảo luận việc Tổng khởi nghĩa giành chính quyền và bầu ra Ủy ban Giải phóng dân tộc. Bác được bầu làm Chủ tịch, thay mặt Ủy ban Giải phóng dân tộc đã tuyên thệ: “Trước lá cờ thiêng liêng của Tổ quốc, chúng tôi kiên quyết lãnh đạo nhân dân tiến lên, ra sức chiến đấu chống quân thù, giành lại độc lập cho Tổ quốc. Dù phải hy sinh đến giọt máu cuối cùng, quyết không lùi bước. Xin thề!”. Những ngày Cách mạng Tháng Tám sôi sục ở Hà Nội. Quốc dân Đại hội chỉ diễn ra trong một ngày rưỡi: chiều ngày 16 và ngày 17-8 (ấy là chưa kể còn dành thời gian dự lễ xuất phát của giải phóng quân tiến về xuôi) thế mà hoàn thành bao nhiêu việc trọng đại, khẩn trương biết nhường nào. Ngoài việc quan trọng nhất là quyết định Tổng khởi nghĩa và bầu Ủy ban Giải phóng dân tộc, còn nghe báo cáo về phong trào công nhân (Hoàng Quốc Việt trình bày), tình hình nông hội (Trần Đức Thịnh trình bày), trong hoàn cảnh dầu sôi, lửa bỏng còn nghe báo cáo về văn hóa cứu quốc của Nguyễn Đình Thi. Ngày 16-8-1945 là lễ xuất quân của Quân Giải phóng Việt Nam, tại gốc đa Tân Trào có hàng trăm đại biểu dự Quốc dân Đại hội và nhân dân Tân Trào chứng kiến. Tại lễ xuất quân đã nghe Bản Quân lệnh số 1 của Ủy ban Khởi nghĩa do đồng chí Võ Nguyên Giáp hiệu triệu, ấy là lời hịch non sông, bừng bừng khí thế: “Hỡi quân dân toàn quốc!Giờ tổng khởi nghĩa đã đến!Cơ hội có một cho quân dân Việt Nam vùng dậy giành lấy quyền độc lập của nước nhà!Chúng ta phải hành động cho nhanh, với một tinh thần vô cùng quả cảm, vô cùng thận trọng!Tổ quốc đang đòi hỏi những hy sinh lớn lao của các bạn!Cuộc thắng lợi hoàn toàn nhất định thuộc về ta!” Từ cái nôi Tân Trào trong thủ đô cách mạng Tuyên Quang, từ sự lãnh đạo tài tình của Bác Hồ và Bộ Tham mưu ưu tú nhất của dân tộc đầy bản lĩnh và trí tuệ, ngày 19-8-1945 cờ đỏ sao vàng rợp trời Hà Nội trong tiếng nhạc trầm hùng của Tiến quân ca (Văn Cao), Diệt phát xít (Nguyễn Đình Thi). Khí thế ấy nối dài, ngày 21-8 giành chính quyền ở Đắk Lắk. Ngày 23-8 đến Huế, ngày 25-8 đến Sài Gòn. Trong vòng một tuần lễ, cách mạng đã thắng lợi trên cả nước để ngày 2-9-1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc Tuyên ngôn Độc lập tại vườn hoa Ba Đình, khai sinh nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, trịnh trọng tuyên bố với thế giới: “Nước Việt Nam có quyền hưởng tự do và độc lập, và sự thật đã thành một nước tự do độc lập. Toàn thể dân tộc Việt Nam quyết đem tất cả tinh thần và lực lượng, tính mạng và của cải để giữ vững quyền tự do và độc lập ấy”.

Trả lời:

Từ tháng 4-1945 trở đi, khi cao trào kháng Nhật, cứu nước diễn ra mạnh mẽ làm tiền đề cho cuộc khởi nghĩa thì các tổ chức Đảng và đồng bào các dân tộc trên địa bàn Đắk Lắk cũng chuẩn bị các điều kiện cần và đủ để cùng cả nước đấu tranh. Thực hiện Chỉ thị “Nhật - Pháp bắn nhau và hành động của chúng ta” của Ban Thường vụ Trung ương Đảng Cộng sản Đông Dương, Chi bộ và các tổ chức cách mạng trong Nhà đày Buôn Ma Thuột chủ trương tăng cường tuyên truyền, giải thích đường lối, nhiệm vụ cách mạng, tiếp tục xây dựng cơ sở cách mạng, mở rộng căn cứ địa cách mạng, chống lại những luận điệu tuyên truyền phản động của phát xít Nhật và tay sai.

Lúc này, theo chủ trương của Trung ương Đảng, cũng như các địa phương trong cả nước, phong trào cách mạng ở tỉnh Đắk Lắk bước vào thời kỳ tiền khởi nghĩa, đẩy mạnh cao trào kháng Nhật cứu nước, chuẩn bị mọi điều kiện tiến lên khởi nghĩa giành chính quyền.

Khi thời cơ đã đến, Trung ương Đảng và Ủy ban Mặt trận dân tộc giải phóng ra lệnh tổng khởi nghĩa trong toàn quốc với quyết tâm “đem sức ta mà giải phóng cho ta”, giành chính quyền về tay nhân dân. Ngày 14-8-1945, Ban lãnh đạo lâm thời tỉnh triệu tập Hội nghị chuẩn bị cho khởi nghĩa giành chính quyền trong tỉnh tại thị xã Buôn Ma Thuột.

Tối 17-8-1945, Tỉnh bộ Việt Minh Đắk Lắk quyết định mở màn khởi nghĩa tại đồn điền Ca Da. Tại một số đồn điền khác như đồn điền ở km 7, 17, 24, 29, các cơ sở Việt Minh cũng lãnh đạo công nhân và nông dân đứng lên khởi nghĩa giành chính quyền làm chủ, ra mắt Ủy ban Việt Minh. Đó là những cơ sở đầu tiên trong tỉnh giành chính quyền về tay nhân dân lao động.

Trong ngày 19-8-1945, được công nhân đồn điền Ca Da hỗ trợ, chính quyền cách mạng được thành lập ở nhiều đồn điền và buôn ấp từ km 49 đến km 3 trên đường số 21 và dọc tỉnh lộ số 8 từ Buôn Ma Thuột đi Mê Wal. Đồn điền Ca Da được chọn làm nơi đặt cơ quan lãnh đạo, chỉ đạo tổng khởi nghĩa trong toàn tỉnh.

Vào lúc 15 giờ ngày 24-8-1945, cuộc mít tinh giành chính quyền diễn ra tại sân vận động thị xã Buôn Ma Thuột với hơn 3.000 đồng bào các dân tộc Êđê, J’rai, M’nông và 500 lính bảo an binh được giác ngộ cách mạng đã quay súng về với cách mạng. Tất cả hô vang các khẩu hiệu cách mạng: “Việt Nam hoàn toàn độc lập”, “Ủng hộ Việt Minh”, “Đả đảo phát xít Nhật”... với tinh thần đoàn kết, quyết tâm sắt đá và ý chí giành cho được độc lập. Tại các huyện và buôn trong tỉnh, dưới sự lãnh đạo của cán bộ, hội viên Việt Minh, nhân dân đã đứng lên giành chính quyền thắng lợi.

Có thể nói, ở tỉnh Đắk Lắk, Cách mạng Tháng Tám thành công là kết quả của sự đoàn kết của nhân dân các dân tộc trong tỉnh dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản và Mặt trận Việt Minh, đã mở ra một thời kỳ mới trong lịch sử đấu tranh cách mạng của nhân dân Tây Nguyên. Mặc dù gặp nhiều khó khăn về điều kiện khách quan và chủ quan nhưng cuộc khởi nghĩa giành chính quyền tại các địa phương trong tỉnh đã diễn ra đúng thời cơ và giành thắng lợi, góp phần vào thắng lợi của Cách mạng tháng Tám trong cả nước.

Trong quá trình lãnh đạo cách mạng, Đảng bộ tỉnh Đắk Lắk nhận thức rõ vai trò, trách nhiệm của mình trước Đảng, trước đồng bào, nhân dân trong tỉnh; kiên định, vững vàng vượt qua khó khăn thử thách. Cùng với đó, đội ngũ cán bộ, đảng viên đồng cam cộng khổ với nhân dân, chịu hy sinh, gian khổ. Nhờ vậy, Đảng bộ tỉnh Đắk Lắk đã lãnh đạo đồng bào các dân tộc khởi nghĩa giành chính quyền thắng lợi, củng cố và bảo vệ thành quả cách mạng.