Những năm 1930 – 1945 xã hội thực dân phong kiến bóp ngẹt đời sống của người dân lao động khiến cuộc sống cơ cực ngày càng lầm than không riêng gì người nông dân mà cả tầng lớp tri thức như tôi – Ông giáo làng nghèo khổ cũng bị dồn vào mức đường cùng không có lối thoát. Câu chuyện của Lão Hạc – một người hàng xóm phải bán con chó vàng yêu quý và phải tìm đến cái chết khiến tôi day dứt mãi. Ôi, một khiếp người!
Lão Hạc ở gần nhà nên tôi hoàn toàn thấu hiểu hòan cảnh của lão góa vợ lão sống cảnh gà trống nuôi con vì không đủ tiền cho con cưới vợ con lão phẫn chí đi làm đồn diền cao su khiến lão day dứt đau đớn nhiều lần khóc thương vì nhớ con. Lão làm thuê kiếm sống, bòn tiền vườn dành dụm cho con nhưng rồi lão ốm một trận hai tháng mười tám ngày tiêu gần hết số tiền, có con chó vàng bầu bạn cũng phải tính đến chuyện bán nó. Nhưng tôi nghe lão nói nhiều lần rồi nhưng vẫn chưa thấy bán. Làm quái gì con chó mà lão băn khoăn quá thế nhỉ. Thế rồi một hôm, vừa sang đến sân nhà tôi lão đã thông báo ngay.
Cậu vàng đi đời rồi ông giáo ạ!
Tôi vừa hỏi chuyện thì lão bật khóc: Mặt lão. . . xưa, cụ Nguyễn Khuyến đã từng viết:
“Tuổi già hạt lệ như xương
Hơi đâu ép lấy hai hàng chứa chan ?“
Tuổi già nước mắt thường lẩn vào trong nỗi đau kìm nén thế mà lão Hạc khóc như con trẻ. Phải chăng nỗi đau vỡ òa thành những giọt nước mắt, lão cho rằng mình đã lừa một con chó. Tấm lòng lão nhân hậu quá! Tâm hồn lão mới thánh thiện làm sao!
Tôi định mời lão ăn khoai luộc uống nước chè tươi, một niềm vui dung dị, tìm lời an ủi lão. Rồi lão cũng nguôi ngoai nhưng từ chối lời mời của tôi. Bởi lão muốn nhờ tôi mấy việc. Việc thứ nhất là trông hộ mảnh vườn cho con trai thứ hai là gửi ba mươi đồng bạc lo ma sợ phiền lụy bà con lối xóm. Ôi tấm lòng của lão Hạc không chỉ dành cho con mà còn rất giàu long tự trọng. Đó là vẻ đẹp đáng quý ẩn dấu dưới vẻ ngoài tưởng như gàn dở lẩn cẩn.
Từ sau hôm ấy lão Hạc sống mòn chế được món gì ăn món đấy. Tôi ngấm ngầm giúp đỡ lão nhưng lão biết vợ tui không ưa nên lão từ chối gần như là hách dịch. Một lần nữa tôi càng kính trọng hơn lòng tự trọng của lão.
Nhưng Binh Tư kể chuyện lão Hạc xin bả chó đánh trộm chó. Trời ơi lão Hạc lại đổ đốn như thế này sao? Vì miếng ăn vì cái đói mà tha hóa biến chất ư? Một con người đã khác vì một con chó đã nhịn ăn để có tiền la ma mà giờ đây đói ăn vụng túng làm liều như thế này ư, tôi đau đớn và thất vọng quá.
Bỗng có tiếng xôn xao bên nhà lão Hạc tôi vội chạy sang tôi không thể nào tin nổi: Lão Hạc dùng bả chó để tự tử. Ôi một cái chết đau đớn vật vờ, lão tru tréo sùi bọt mép, hai mắt lăn sòng sòng thỉnh thoảng lại