Thời điểm xảy ra câu chuyện là vào những năm hai mươi của thế kỉ XX. Tại làng Ku-ku-rêu hẻo lánh thuộc Cư-rơ-gư-xtan ( một nước cộng hòa ở vùng Trung Á, trước đây thuộc Liên Xô ), sau khi cách mạng tháng Mười Nga thành công, thầy Đuy-sen được Đoàn TNCS điều về làng để lập trường, xóa nạn mù chữ cho nhiều trẻ em trong làng mà đã bao đời nay có nhà chẳng ai biết đọc biết viết. Do đời sống đói khổ và hủ tục vẫn đè nặng, đặc biệt là những kẻ giàu có không ủng hộ nên việc lập trường của Đuy-sen gặp rất nhiều khó khăn. Nhưng với nghị lực phi thường Đuy-sen đã hình thành nên lớp học và được bọn trẻ yêu mến. Có lần do giữ lời hứa về dạy bọn trẻ mà Đuy-sen suýt bị chó sói ăn thịt lúc từ huyện trở về ban đêm. An-tư-nai, một cô gái mồ côi sống cùng chú thím, là học trò lớn nhất lớp và là người học giỏi nhất. Thầy Đuy-sen dành tình cảm đặc biệt cho đứa học trò bất hạnh này và hứa sẽ xin cho em lên tỉnh học.

       Bà thím  độc ác của An-tư-nai bán em làm vợ lẽ cho một nhà gã nhà giàu có. Đuy-sen liều mình bảo vệ em, bị đánh gãy tay đành bất lực nhìn bọn chúng bắt em đi. Ba ngày sau, trong lúc An-tư-nai cố tìm cách trốn đi nhưng không được thì Đuy-sen đưa hai chiến sĩ công an đến bắt gã nhà giàu kia, giải thoát cho em. An-tư-nai được đưa lên tỉnh học. Giờ phút chia tay giữa mấy thầy trò thật cảm động. Thầy Đuy-sen hứa sẽ thay An-tư-nai chăm sóc hai cây phong mà hai thầy trò đã cùng trồng với ước nguyện An-tư-nai sẽ lớn lên hạnh phúc, thành đạt trong cuộc sống.

        Chiến tranh nổ ra, thầy Đuy-sen tham gia quân đội đánh đuổi phát xít Đức bảo vệ Tổ quốc. An-tư-nai đã trở thành tiến sĩ triết học rồi được phong làm viện sĩ. Lúc này, khi đã trưởng thành, An-tư-nai luôn nhớ về thầy Đuy-sen bằng những tình cảm chân thành, đầy kính trọng. Cô biết rằng, cô đã yêu Đuy-sen nhưng chiến tranh đã đẩy hai người về những miền đẩt khác nhau, không thể nào gặp lại. Có lần, trên chuyến tàu đi Xi-bê-ri, trong lúc tàu đang chạy, An-tư-nai lầm tưởng Đuy-sen nên đã kéo phanh hãm cả đoàn tàu lại. Nhiều người thông cảm vì cho cô vì những mất mát mà họ gánh chịu hoặc chứng kiến vì chiến tranh. Không tìm lại được Đuy-sen, An-tư-nai lấy chồng rồi có con.

          Hòa bình lập lại, làng Ku-ku-rêu khai trương ngôi trường mới. Với tư cách là người thành đạt nhất làng trên con đường khoa học, An-tư-nai được mời ngồi ghế danh dự. Trong lúc đó thì Đuy-sen, lúc này đã già, quay về làng làm người đưa thư. Mọi người hồ hời chúc tụng nhau, bình luận có vẻ giễu cợt về tính ương bướng, đã làm gì thì phải làm đến cùng của Đuy-sen. An-tư-nai thầm đau lòng và xấu hổ vì cách đổi xử của dân làng. Bà lặng lẽ quay trở  lại Mát-xcơ-va và viết cho họa sĩ, người kể lại câu chuyện này, bức thư kể về vai trò và đóng góp vô cùng to lớn của thầy Đuy-sen đối với bản thân và dân làng. Bà đề nghị họa sĩ ủng hộ bà trong việc đề nghị dân làng Ku-ku-rêu đặt tên cho ngôi trường mới kia là “Trường Đuy-sen”. Đuy-sen xứng đáng với sự tôn vinh ấy bởi ông là người thầy đầu tiên của ngôi trường xiêu vẹo (chữa lại từ chuồng ngựa bỏ hoang), nơi có hai cây phong biểu tượng cho sức sống, sự vươn lên của con người.

Xin hay nhất

Người thầy đầu tiên:

Truyện bắt đầu với lời kể của người họa sĩ với các bản phác họa tranh. Ông đang suy nghĩ và không biết nên tìm đề tài gì để vẽ. Dòng suy nghĩ cứ thế đưa ông về với tuổi thơ ở làng Ku Ku Rêu, và rồi ông nhớ lại tuổi thơ của mình => Phần Hai Cây Phong trong sách. Sau đó, ông kể lại việc ngôi trường Đuy-sen đã khánh thành lại và mời các học sinh cũ thành công về dự lễ. Khi về trường, ông gặp viện sĩ Antưnai, người coi như thành công nhất và ai cũng ngưỡng mộ lúc bấy giờ. Khi trở về, bà Antưnai có gửi một bức thư cho ng` họa sĩ. Từ đó, truyện chuyển sang ngôi kể của bà Antưnai.

Bà Antưnai là một cô gái trẻ mồ côi cha mẹ, sống với chú thím rất ác độc và tàn nhẫn với cô. 1 hôm, 1 người thanh niên trẻ tên Đuy-sen về làng đòi mở trường học và dạy học. Mọi người ý không tán thành và coi như không quan tân. Đuy-sen một mình sửa cái chuồng ngựa lâu năm trên đồi thành lớp học với những thân cây gỗ to 1 mình anh chặt, bê vác. Sau đó, anh tới từng nhà để đón trẻ con đi học. Có rất nhiều chuyện xảy ra, như là Đuy-sen suýt chết vì sói,...Dần dần, Antưnai cũng lớn lên, và rồi 1 hôm cô thấy bà thím mình đang nói chuyện với ng` giàu có => Bà định gả cô cho tên du mục đó. Đuy-sen đã cô gắng giúp cô, tới lần thứ 2, bọn du mục và bà thím tới cả lớp học lôi Antưnai đi, đánh Đuy-sen chảy máu... ( Thế rồi Antưnai bị tên du mục "hại". Cô muốn tìm đường trốn. Sáng hôm sau, Đuy-sen cùng 2 cảnh sát tới bắt tên du mục và cứu Antưnai, rồi cho cô lên tỉnh học. Trước khi đó, ĐUy-sen cũng Antưnai trồng 2 cây phong trên ngọn đồi... Khi ra ga, lúc Antưnai đã lên tàu, Đuy-sen gọi 1 tiếng Antưnai như muốn nói điều j đó nhưng cả 2 biết đã quá muộn. Sau đó, Antư nai có viết thư cho ĐUy-sen thể hiện tình yêu của cô cho anh, nhưng ko thấy anh trả lời ( vì Đuy-sen cách Antưnai có vài tuổi thôi ~ khi dạy học Đuy-sen có 17 tuổi)... Cô về thăm quê, đc tin anh đã đi bộ đội. Cuối cùng khi đã già, cô đã lập gia đình và có con, trở về nghe tin Đuy-sen làm đưa thư và bị mọi người khinh rẻ, Antưnai viết thư cho họa sĩ để anh nói cho mọi ng` biêt Đuy-sen có nhiều công lao ntn...