(AGO) - Nhắc đến những người có công khẩn hoang, lập làng, mở mang vùng đất An Giang như ngày nay, phải nói đến Nguyễn Văn Thoại. Ông không chỉ là một danh tướng kiệt xuất thời kỳ đầu triều Nguyễn, mà còn là một nhà doanh điền xuất sắc có công đào kênh, đắp đường, được người dân tôn kính khi để lại hai công trình có giá trị to lớn: Kênh Thoại Hà và kênh Vĩnh Tế trên vùng đất miền Tây Nam Bộ

Nguyễn Văn Thoại sinh ngày 26- 11- 1761, quê quán huyện Duyên Phước, tỉnh Quảng Nam (nay thuộc huyện Sơn Trà, tỉnh Đà Nẵng). Ông sinh ra trong giai đoạn nước nhà biến loạn Trịnh-Nguyễn phân tranh. Theo Địa chí An Giang, vào cuối thời chúa Nguyễn Phúc Khoát, ông cùng gia đình vào sống ở làng Thới Bình, huyện Vũng Liêm, tỉnh Vĩnh Long. Năm 1777, Nguyễn Văn Thoại theo phò Nguyễn Ánh. Sau khi Nguyễn Ánh (Gia Long) lên ngôi vua, ông được cử làm Quản thủ đồn Long Hưng (Bà Rịa- Vũng Tàu), trấn thủ Lạng Sơn, thống quản biền binh bảo hộ Cao Miên nên còn được gọi là Bảo hộ Thoại. Đến năm 1817, ông về trấn thủ trấn Vĩnh Thanh, đóng quân ở thành Châu Đốc.

Khi Thoại Ngọc Hầu về trấn thủ trấn Vĩnh Thanh, thấy việc giao thông thương mại ở vùng đất này gặp nhiều khó khăn, mọi trao đổi hàng hóa thời bấy giờ giữa miền duyên hải Hà Tiên, Rạch Giá (nay thuộc Kiên Giang) đều phải đi vòng đường biển xa xôi, bất tiện và để tháo bớt một phần nước lụt của sông Hậu ra biển Rạch Giá, Thoại Ngọc Hầu đã tiến hành việc đào kênh. Năm 1818, ông chỉ huy dân binh đào kênh nối liền sông Đông Xuyên (Long Xuyên) với Rạch Giá để việc qua lại giữa trấn Vĩnh Thanh và trấn Hà Tiên không còn ngăn cách trong mùa khô hạn. Khi công trình hoàn thành, để tưởng nhớ công lao, vua Gia Long lấy tên ông đặt cho núi Sập là Thoại Sơn và sông Đông Xuyên là Thoại Hà.

Để đánh dấu một công trình trọng đại trong cuộc đời, sự nghiệp của mình, Thoại Ngọc Hầu đã cho soạn một bài văn, khắc vào bia đá và lập miếu bên triền núi Thoại để dựng bia. Năm 1822, Thoại Ngọc Hầu khánh thành thần miếu và làm lễ dựng bia. Bia đá có chiều cao 3 mét, ngang 1,2 mét, bề dầy 0,2 mét. Trên mặt bia chạm 629 chữ ca ngợi vẻ đẹp của vùng đất mới, mô tả sự có khó nhọc của công trình đào kênh Thoại Hà và thể hiện tấm lòng của Thoại Ngọc Hầu dành cho triều đình và Nhân dân. Bia Thoại Sơn là một trong 3 di tích lịch sử bia ký nổi tiếng ở Việt Nam còn lưu lại đến ngày nay. Văn bia là một di tích lịch sử minh chứng cho quá trình khẩn hoang lập ấp trên vùng đất Thoại Sơn lúc bấy giờ. Ngày 28-9-1990, bia Thoại Sơn được Bộ Văn hóa-Thông tin (Nay là Bộ Văn hóa- Thể thao và Du lịch) công nhận là Di tích lịch sử cấp quốc gia. Còn thần miếu được người dân Thoại Sơn xem là đình làng Thoại Ngọc Hầu và bảo tồn cho đến ngày nay.

Cũng trong thời gian từ năm 1819 đến 1824, vâng lệnh vua, Thoại Ngọc Hầu đốc suất dân binh trấn Vĩnh Thanh đào con kênh dài gần 100 km nối liền Châu Đốc và Hà Tiên (kênh Vĩnh Tế). Hiệu quả to lớn mà con kênh mang lại được sách Đại Nam nhất thống chí ghi nhận: “Từ ấy đường sông lưu thông, từ kế hoạch trong nước, phòng giữ ngoài biên cho tới Nhân dân buôn bán đều được tiện lợi vô cùng”.

“Tưởng nhớ công lao của Thoại Ngọc Hầu, khi ông qua đời (1829) đến năm 1942, các hương chức hội tề làng Thoại Sơn cử một phái đoàn ra triều đình Huế để xin sắc phong cho ông Thoại Ngọc Hầu. Đến năm 1943, sắc thần được thờ trang trọng tại Đình thần cho đến nay”